Koorizon

Een koordirigent schrijft over muziek en zo

Wat is een koor? (pleidooi voor de koorzang)

Detail beeldhouwwerk koorgroep

Detail beeld van zangers

In het dagelijks leven weten de meeste mensen wel wat een koor is.

En hoewel het percentage mensen voor wie het dagelijks leven weinig met een koor te maken heeft waarschijnlijk best groot is, is tegelijkertijd de kans klein dat iemand zal zeggen:

“Koor? Dat is toch die Indonesische rivier op Irian Jaya Barat, ongeveer op breedtegraad: 0° 23′ 14″ S  en lengtegraad 132° 23′ 58″ E? die plaats of rivier in Indonesië?

Nee, de meeste mensen zullen bij een koor toch meteen aan een groep zingende mensen denken. Ook al zingen ze zelf niet in een koor, of gaan ze nooit naar koorconcerten.

Maar wat is een koor nou eigenlijk? Of: hoe zou je naar het verschijnsel ‘koor’ kunnen kijken?

Daar gaat het op deze pagina over. Zonder de pretentie volledig te zijn.

Koor en kerk(gebouw)

Het koor is oorspronkelijk, d.w.z. in de west-europese bouwkunst vanaf pakweg de middeleeuwen, de benaming voor het belangrijkste deel van een kerk of kathedraal. Het is de ruimte waar het altaar staat, het ‘heilige’ deel van het kerkgebouw. Monniken en priesters zongen vroeger aan weerszijden van dit altaar. Zo is de verbinding ontstaan tussen de naam voor een ruimte in een gebouw, en het één- of meerstemmig zingen. De associatie die veel mensen tegenwoordig nog hebben bij koorzang (namelijk dat het iets religieus en plechtigs is) vindt hier zijn oorsprong, hoe éénzijdig die associatie in onze tijd ook is. Er is alleen niets aan te doen: koorzang is historisch gezien (in Europa althans) verbonden met christendom, kerk en liturgie.

Verwantschap tussen koor en hart

Bij de bouw van kerken was het tot omstreeks 1350 (toen de paus van dienst het verbood) gewoonte om rekening te houden met zogenaamde “hartlijnen” (zie www.leylijnen.com). Een hartlijn is een energielijn in de aardbodem die door de lengterichting van een kerk loopt.

Al in de eerste jaren dat ik dirigeerde, meende ik een verwantschap te bespeuren tussen de franse woorden voor koor (“choeur”) en hart (“coeur”). Of die verwantschap etymologisch aantoonbaar is vind ik nu minder belangrijk: Voor mij heeft zingen in een koor iets te maken met de krachten van het hart. En dan bedoel ik niet het individuele hart, waarmee je je eigen gevoelens waarneemt en uit. Dit individuele hart zit normaal gesproken in de linker borsthelft, waar het de relatie van het individu tot de buitenwereld innerlijk waarneemt. Nee, ik bedoel de krachten van een gezamenlijk menselijk hart, dat pas kan ontstaan als mensen samen gaan zingen.

Ik durf dus te beweren dat een groep mensen die samen zingen in een koor scheppers zijn van een gezamenlijk hart, waarin de relatie tussen wat je zou kunnen noemen “de mensheid als geheel” en de gehele buitenwereld (de kosmos) tot uitdrukking wordt gebracht. Er bestaat zelfs een koorwerk waarin de creatie van dit menselijk hart tegenover de oneindige kosmos daadwerkelijk hoorbaar is en plaatsvindt in tekst en muziek: “Calme des Nuits” van Camille Saint-Saëns. Een prachtig stuk, dat in essentie een koorwerk is.

Het koor als ruimte

Stonehenge

Stenen van Stonehenge in kooropstelling

Wanneer een koor gaat zingen moeten de individuele zangers niet alleen met hun eigen hart bezig zijn, maar zich ook richten op hun medezangers en de muziek. Om dat te bereiken moet er verbinding ontstaan tussen het gehoororgaan en het hart. Die verbinding drukt zich uit in wat ik noem een “luister-ruimte“. In die luister-ruimte neemt de eigen zangtoon maar een deel van de beschikbare ruimte in, de overige ruimte wordt open gelaten voor het luisteren. Hoe meer de luister-ruimten van individuele koorzangers met elkaar samenvallen, hoe duidelijker de gemeenschappelijke luisterruimte wordt. Er ontstaat dan een innerlijke ruimte, die opgevat kan worden als gezamenlijk menselijk hart. Daarbij is de ervaring dat de waarneming van het eigen hart opschuift van links in de borst naar het midden van de borst. De waarneming van het zelf wordt ´gecentreerd´.

Een andere geschiedenis van het koor: van uiterlijke naar innerlijke ruimte

Waar het koor oorspronkelijk een uiterlijke ruimte in een kerk of kathedraal was, is het inmiddels ook een innerlijke ruimte geworden die ontstaat wanneer mensen samen zingen.

Het is in dit verband interessant op te merken dat in deze tijd van leeglopende kerken het fenomeen zangkoor een ongehoorde populariteit heeft. Er zijn duizenden koren in Nederland.

kleurvormen in rots

kleurvormen in rots

Dus de kerk loopt leeg, en de koren rijzen als paddestoelen uit de grond. In zekere zin kan je zeggen: het koor trekt uit de kerk weg. Dat kan natuurlijk niet met een koor als ruimte in een gebouw. Het kan wel met de innerlijke ruimte van het gezamenlijk hart. Alsof mensen zeggen: wij hebben behoefte aan een verzelfstandiging van de ruimte van het hart, wij willen de relatie van de mens als geheel tot de gehele buitenwereld niet meer beleven in een instituut als de kerk, maar in een ruimte die wij zelf creëren.

Daar moet dan wel de kanttekening bij gemaakt worden dat de invloed van internet en met name social media zich steeds meer doet gelden als substituut voor een zelf-gecreërde  ruimte die ook nog met anderen gedeeld kan worden. De ongekende populariteit van koren in de afgelopen decennia is daardoor nu al langzaam aan het afnemen. Koren vergrijzen, mannen zijn er uitermate schaars, en concerten worden minder bezocht. Beetje kort door de bocht, maar de oorzaak daarvan ligt deels in de exponentiële ontwikkeling van het online-leven, dat zonder de deur uit te hoeven gaan een gedeelde ruimte lijkt te geven. Maar die ruimte is digitaal, niet innerlijk. Veel mensen die ik er over spreek zeggen ook: “Ja, ik zit ook op Facebook, Twitter of LinkedIn, maar ik doe er eigenlijk niet zoveel mee.” Ik heb mezelf ook al meermaals op die uitspraak betrapt. Bovendien zit ik er hier op een sociaal medium over te schrijven.

Bloggen, je status updaten, tweeten: het is het betreden van een digitale ruimte, die niet meer bestaat als de stroom uitvalt. Zingen daarentegen is het betreden van een innerlijke ruimte. Een innerlijke ruimte die ook blijft bestaan als de stroom van je leven definitief uitvalt. Dan is het maar beter om alvast vertrouwd te zijn met die innerlijke ruimte. En om die te delen, of met anderen te ervaren door samen te zingen. In een koor inderdaad.

Wie alleen zingt betreedt zijn of haar eigen innerlijke ruimte. Wie samen zingt (met een of meerdere mensen) schept direct een gedeelde innerlijke ruimte, en dat is een regelrecht wonder. Er is geen bestemmingplan of bouwvergunning voor nodig. Het enige wat je hoeft te doen is samen te komen met een groep mensen en beginnen.

* (dit artikel werd oorspronkelijk gepubliceerd op de website van het Morgana Kamerkoor. Omdat de corresponderende webpagina  is vervallen, is het artikel hier naar toe verhuisd. De tekst is wel herzien en aangevuld.)

Latitude: 0° 23′ 14″ S
About these ads

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Informatie

Dit bericht was geplaatst op 15 september 2010 door in koorzang, kunst, muziek en getagd als , , , , , .
Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 772 andere volgers

%d bloggers op de volgende wijze: